Γκυστάβ Λε Μπον: Πώς ψηφίζουν οι μάζες

http://eranistis.net/wordpress/?p=24808

«Στην εποχή της ισότητας, οι άνθρωποι δεν έχουν καμιά εμπιστοσύνη ο ένας στον άλλο εξαιτίας της ομοιότητάς τους· όμως, η ίδια αυτή ομοιότητα, τους δίνει μια εμπιστοσύνη σχεδόν απε­ριόριστη στην κρίση του κοινού γιατί δεν τους φαίνεται πιθανό, μια που έχουν όλοι παρόμοια φώτα, η αλήθεια να μη βρίσκεται στην πλευρά της πλειοψηφίας».

Tocqueville

Γράφει ο Ερανιστής

Μερικές χιλιάδες αναγνώσεις των κειμένων για την ψυχολογία της μάζας είναι νομίζουμε σοβαρός λόγος ώστε να συνεχίσουμε και σήμερα. Ο Λε Μπον, στο τέταρτο κεφάλαιο του βιβλίου του Η ψυχολογία των μαζών, αφού χωρίζει τις μάζες σε διάφορες κατηγορίες, αναφέρεται χωριστά στις εκλογικές μάζες. Ο Γάλλος γράφει βεβαίως εκατόν τόσα χρόνια πριν, και ξέρουμε ότι αναφέρεται σε κατά βάση αναλφάβητους ανθρώπους. Το εκλογικό δικαίωμα εξάλλου ασκούσαν γενικά ενήλικοι άρρενες, οι γυναίκες ψήφιζουν μαζικά μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.  Διαβάζουμε σχετικά με την ψήφο των μαζών:

“Περιορισμένη ή γενική, είτε έχει ενσκήψει σε μια χώρα δημοκρατι­κή είτε σε μια χώρα μοναρχική, εφαρμοσμένη στη Γαλλία, στο Βέλγιο, στην Ελλάδα στην Πορτογαλία ή στην Ισπανία η ψήφος των μαζών εί­ναι παντού όμοια, και εκφράζει συχνά τις επιθυμίες και τις ασυνείδητες ανάγκες της φυλής. Ο μέσος όρος των εκλεγμένων αντιπροσωπεύει για κάθε έθνος τη μέση ψυχή της φυλής του. Από τη μια γενιά στην άλλη, την ξαναβρίσκουμε σχεδόν ταυτόσημη”.

Chancellor Seguier at the Entry of Louis XIV into Paris by Charles Le Brun, 1655-1661

Αν μείνουμε στην περίπτωση της Ελλάδας, την οποία γνωρίζουμε καλύτερα, ο Λε Μπον λέει, με άλλα λόγια, ότι ένα θεσμός ή ένα δικαίωμα όπως αυτό της καθολικής ψήφου εγκλιματίστηκε στα ιστορικά διαμορφωμένα χαρακτηριστικά ενός τόπου και μιας εποχής. Έχουμε δει σε άλλες ευκαιρίες πώς ένας δυτικός και “ξένος” ουσιαστικά θεσμός όπως η κοινοβουλευτική δημοκρατία δυτικού τύπου προσαρμόστηκε σε πατριαρχικές ασιατικές δομές και έδωσε το πελατειακό κράτος και τις σχέσεις πατρωνείας. Η ανελέητη σύγκρουση ισχύος μεταξύ ποικίλων και ετερόκλητων υποκειμένων στον Ελλαδικό χώρο και η απουσία ενιαίου κέντρου (π.χ. αστική τάξη πολιτικά συγκροτημένη) ήταν βασικό χαρακτηριστικό της επαναστατικής περιόδου. Άλλη πατρίδα ήθελε ο Καραϊσκάκης άλλη ο Μαυροκορδάτος, αλλιώς εννούσαν το κράτος  ο Καποδίστριας, αλλιώς το αντιλάμβάνονταν  και οι Μαυρομιχαλαίοι.

Οι σοσιαλιστές της Μπαρτσελόνα 

Ας δούμε πώς ερμηνεύτηκε η έννοια «ομοσπονδιακή δημοκρατία» στην Ισπανία:

Τι ήταν αυτή η «ομοσπονδιακή δημοκρατία»; Άλλοι εννοούσαν με αυτό χειραφέτηση των επαρχιών, θεσμούς παρόμοιους με αυτούς των Ηνωμένων Πολιτειών ή τη διοικητική αποσυγκέντρωση· άλλοι απέ­βλεπαν στον εκμηδενισμό κάθε αρχής, στην επικείμενη έναρξη της μεγάλης κοινωνικής εκκαθάρισης. Οι σοσιαλιστές της Μπαρτσελόνα και της Ανδαλουσίας διεκήρυτταν την απόλυτη κυ­ριαρχία των δήμων, αξίωναν να δώσουν στην Ισπανία δέκα χι­λιάδες ανεξάρτητους δήμους, που να μη δέχονται άλλους νόμους εκτός από τους δικούς τους, καταργώντας ταυτόχρονα και το στρατό και τη χωροφυλακή.

Διοικητική αποσυγκέντρωση, εκμηδενισμός κάθε αρχής, απόλυτη κυ­ριαρχία των δήμων, κατάργηση του στρατού και της χωροφυλακής, η ομοσπονδιακή δημοκρατία ήταν όλα αυτά μαζί, ήταν δηλαδή το σύνολο των διαστρεβλώσεών της.

The Intervention of the Sabine Women by Jacques Louis David, 1799

Η απομύθευση του κόσμου

Την έννοια ψυχή της φυλής την οποία χρησιμοποιεί κάπως αόριστα ο Λε Μπον είναι ίσως χρήσιμο να την προσδιορίσουμε διαφορετικά. Είναι ιστορικά διαπιστωμένο ότι έξεις, συνήθειες και συμπεριφορές αποτελούν διαχρονικά και συχνά ανθεκτικά στοιχεία στον πολιτισμό ενός λαού. Με αυτή την έννοια μπορούμε να ανιχνεύσουμε εμπειρικά εννοιολογικά σχήματα με τα οποία οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο που έλκουν την καταγωγή τους από την αρχέγονη μεταφυσική. Ας μείνουμε στην εκτίμηση ότι η θρυλούμενη κυριαρχία του Ορθού Λόγου πρακτικά δεν συνέβη ποτέ, και οι κάθε είδους μυθολογίες συνιστούν απαραίτητο στοιχείο προκειμένου να συγκροτηθούν οι ανθρώπινες κοινωνίες.

Με την έννοια αυτή, εντελ’ως περιγραφικά,  μια απομύθευσητου κόσμου παρουσιάζεται πρακτικώς αδύνατη: θα έπρεπε να στηριχθεί και η ίδια σε ένα μύθο. Τα παραδείγματα δεξιών και αριστερών μύθων στον 20 αιώνα είναι νομίζουμε τόσο προφανή, ώστε περιτεεύει να παραθέσουμε οτιδήποτε.

The Apotheosis of Homer by Jean Auguste Dominique Ingres, 1827

Ακούστε: Ορφέας Περίδης - Εκλογές

 Ο υποψήφιος

Η πρώτη από τις ιδιότητες που πρέπει να έχει ο υποψήφιος στις εκλογές είναι το κύρος, λέει ο Γάλλος ψυχολόγος. Αν τέτοιο κύρος απουσιάζει ή είναι ανεπαρκές, μπορεί να αντικατασταθεί  μόνο από το κύρος που δίνει η ισχύς. Το ταλέντα η ίδια η ευφυΐα, δεν είναι από μόνα τους στοιχεία επιτυχίας, σύμφωνα με τον ίδιο.

Χρειάζεται ακόμη ο πολιτικός να κολακεύει αδίστακτα τις λαχτάρες και τις κενοδοξίες του κάθε ψηφοφόρου, φρόνιμο θα ήταν ωστόσο να αποφύγει να προσβάλει πολύ πρόσωπα που έχουν ένα κύρος στα μάτια τους:

“Ο ψηφοφόρος χαίρεται πολύ να βλέπει να κο­λακεύουν τις λαχτάρες του και τις κενοδοξίες του, ο υποψήφιος πρέπει να τον φορτώσει με υπερβολικές κολακείες, να μη διστάσει να του δώσει τις πιο απίστευτες υποσχέσεις. Μπροστά σε εργάτες δεν θα μπορούσε να στιγματίσει και να προσβάλει πολύ τα αφεντικά τους.”

Ακούστε:Σωκράτης Μάλαμας – Θίασος-Έξω (DVD)

Ο τελευταίος των αγυρτών

Κάθε προσφυγή σε λογικά επιχειρήματα θεωρείται από το Λε Μπον όχι μόνο περιττή αλλά και επιζήμια, ειδικά όταν πρόκειται να απαντήσει στον εχθρό του, τον αντίπαλο υποψήφιο. Προτείνετα η απλή διαβεβαίωση ότι ο αντίπαλός του είναι ο τελευταίος των αγυρτών:

“Όσο για τον αντίθετο υποψήφιο, θα επιχειρήσει να τον συντρίψει κατοχυρώνοντας με τη διαβεβαίωση, την επανάληψη και τη μετάδοση ότι είναι ο τελευταίος των αγυρτών, και ότι κανένας δεν αγνοεί ότι έχει διαπράξει πολ­λά εγκλήματα. Είναι ανώφελο, εννοείται, να ψάξει οποιοδήποτε πρό­σχημα απόδειξης. 

Ο υποψήφιος, κοντολογίς,  χρειάζεται, στον ένα ή τον άλλο βαθμό,  να προσαρμόζει τις ιδέες του ώστε να συμφωνούν με τις κυρίαρχες ιδέες, αν θέλει να επιβιώσει κατ’ αρχήν και να διεκδικήσει σοβαρά το ρόλο του κυρίαρχου στη συνέχεια.

Odalisque by James Pradier, 1841

 Η σύναξη των μάγων

Παρομοίως, κανείς από τους χιλιάδες ευφυείς ανθρώπους στο Μεσαίωνα δεν αμφισβήτησε σοβαρά και δημόσια την ύπαρξη του διαβόλου ούτε τη σύναξη των μάγων:

“Αν έπεφτε στα χέρια ενός δικαστή που θα ήθελε να τον κάψει, με την κατηγορία ότι έχει συνάψει μια συμφωνία με τον Διάβολο, ή ότι συχνάζει στη νυχτερινή σύναξη των μάγων, θα σκεφτόταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη του Διαβόλου και της σύναξης των μάγων;

Verba volant, scripta manent

Οι γραπτές προγραμματικές δηλώσεις πρέπει να είναι προσεκτικές, προφορικά ωστόσο ο υποψήφιος μπορεί να τάζει λαγούς με πετραχήλια:

“Το γραπτό πρόγραμμα του υποψηφίου δεν πρέπει να είναι πολύ κα­τηγορηματικό, γιατί οι αντίπαλοι του θα μπορούσαν να του το αντιτά­ξουν αργότερα- όμως το προφορικό του πρόγραμμα θα μπορούσε να εί­ναι υπερβολικά άμετρο“. 

Η αγρύπνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου/ The Vigil of Alexander the Great by Mikhail Ivanovich Kozlovsky, 1790-1792. Αν ο Αλέξανδρος κοιμόταν, ξυπνούσε όταν η μεταλλική σφαίρα έπεφτε στο δοχείο.

Η διαχείριση της μνήμης

Η διαχείριση της μνήμης στην εποχή του γίνεται διαφορετικά, στα καθ’ ημάς η ανάκληση είναι πιο εύκολη, παραμένει ωστόσο το πρόβλημα ότι οι πληροφορίες είναι πρακτικά άπειρες. Σε κάθε περίπτωση, ακόμα και όταν τα προφορικά καταγράφονται, οπώς δε συνεβαινε πριν εκατό χρόνια, η επιλεκτική και αδύνατη μνήμη του ψηφοφόρου μάλλον παραμένει διαχρονικά σταθερό χαρακτηριστικό:

“Μπορεί [σ.σ. ο υποψήφιος] να υποσχεθεί άφοβα τις πιο σημαντικές μεταρρυθμίσεις. Για το παρόν αυτές οι υπερβολές έχουν πολύ καλά απο­τελέσματα, και για το μέλλον δεν δεσμεύουν σε τίποτα. Ο ψηφοφόρος δεν ενδιαφέρεται καθόλου πράγματι, στη συνέχεια, να μάθει αν ο εκλεγ­μένος ακολούθησε την ομολογία πίστης που επευφημήθηκε, και εξαι­τίας της οποίας, υποτίθεται, έλαβε χώρα η εκλογή”.

Στα τρέχοντα, αν κάνουμε  μια απλή ανάγνωση των προεκλογικών γραπτών δεσμεύσεων τα τελευταία 30 χρόνια μπορούμε εμπειρικά και αδιαμφισβήτητα να διαπιστώσουμε την ανακολουθία λόγων και έργων. Επρόκειτο για καθαρά προεκλογικά ψέμματα, τα οποία θα συνεχίζονται όσο είναι αποτελεσματικά, όσο οι άνθρωποι θα φέρουν τα ίδια ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά που περιέγραψε ο Θουκυδίδης. Έχουμε αλλού μιλήσει για την ανάγκη των ανθρώπων για μύθους και ιδεολογίες, για τα λεγόμενα ζωτικά ψεύδη, για τις υποκειμενικές εκείνες κατασκευές που μας βοηθούν να προσανατολιστούμε και να επιβιώσουμε σε έναν αρχικά αφιλόξενο κόσμο.

The Tanneries of Mantes by Jean Baptiste Camille Corot, 1873

Εντεύθεν  και Επέκεινα

Αξίζει με την αφορμή να αναφερθούμε σε ένα βασικό διαχωρισμό που σημάδεψε την ιστορία της σκέψης, το διαχωρισμό σε Εντεύθεν (τον τωρινό ας πούμε, κόσμο)  και Επέκεινα (τον μελλοντικό κόσμο). Η διάκριση είναι ίσως χρήσιμου  στους επίδοξους ηγέτες και στους ψηφοφόρους καθώς λειτουργεί ποικιλοτρόπως:

Το Επέκεινα εμπειρικά ούτε επαληθεύεται, ούτε διαψέυδεται, επομένως αποτελεί σχετικά προνομιακό πεδίο κυριαρχίας. Το Εντέυθεν, που παρουσιάζεται πάντοτε προβληματικό, καθώς δεν πραγματώνοναι οι εκάστοτε εξαγγελίες κατηγορείται ως Επίφαση, ως μη πραγματικό δηλαδή. Ο σοσιαλισμός, ας πούμε,  στρεβλώθηκε τόσες φορές και από τόσους πολλούς ώστε είναι, και ήταν, αδύνατο να τον προσδιορίσουμε “αντικειμενικά”. Ομοίως ο φιλελευθερισμός, τον οποίο επικαλέστηκαν πλείστα ολοκληρωτικά καθεστώτα  ερμηνεύτηκε πολλαπλώς.

Οι αδύνατες εξηγήσεις

Όπως ορισμένοι “δεξιοί” αδυνατούν να εξηγήσουν πως κάμποσοι αιώνες κυριαρχίας της ελεύθερης αγοράς στάθηκαν ανίκανοι να σταματήσουν τη φτώχεια και τις αιματηρότατες συγκρούσεις που μαίνονται σε κάθε γωνιά του πλανήτη, ομοίως αρκετοί “αριστεροί” ορισμένης δογματικής απόχρωσης παρακάμπτουν το ιστορικά διαπιστωμένο γεγονός ότι οι κομουνιστικές κοινωνίες διατηρούσαν εκτεταμένα στρατόπεδα συγκέντρωσης και απαγόρευαν-με την ποινή της φυσικής εξόντωσης-οποιαδήποτε πολιτικό κόμμα ή ομάδα.

Ελεύθερη αγορά, με την ονομαστική της σημασία, δεν υπήρξε βεβαίως ποτέ: πάντα υπήρχαν κανόνες, τους οποίους έθεταν οι ισχυρότεροι ή τέλος πάντων προέκυπταν στο παιχνίδι του ανταγωνισμού.

River Landscape with Springs by Giulio Romano, 1526-1528

Το αισχρό κεφάλαιο

Η πηγή των συγκρούσεων είναι ο αγώνας της ισχύος και σ’ αυτό τον πόλεμο δεν μπορούν να συγκρουστούν ιδέες παρά άνθρωποι με σάρκα και οστά, ως φορείς ιδεών.

Όσον αφορά τις πολεμικές εκφράσεις, ο υποψήφιος χρειάζεται να είναι σχεδόν αμείλικτος απέναντι στον εκάστοτε “εχθρό”· εκφράσεις όπως: το αισχρό κεφάλαιο, οι άθλιοι εκμεταλλευτές, ο αξιο­θαύμαστος εργάτης, η κοινωνικοποίηση των αγαθών κ.λπ., προκαλούν πάντα το ίδιο αποτέλεσμα, αν και ήδη είναι λίγο φθαρμένες. 

Οι ιδέες, σύμφωνα με μια τέτοια εκτίμηση, δεν μπορεί παρά να είναι αξιώσεις ισχύος, ανθρώπινες κατασκευές με άλλα λόγια και ουδεμία ηθική αξία ή απαξία μπορεί να έχουν καθ’ αυτές. Η αξία τους μπορεί να θεωρηθεί μόνο μέσα στην προοπτική συγκεκριμένων υποκειμένων. Το αντίθετο θα σήμαινε ότι όλα τα υποκείμενα, ταυτοχρόνως, θα παραιτούνταν από όλες τις ποικιλόμορφες αξιώσεις ισχύος, το τέλος δηλαδή της ιστορίας όπως τη γνωρίσαμε.

Τέτοιας έκτασης παραίτηση δεν γνωρίζουμε να υπήρξε. Θα χρειαστεί ενδεχομένως, αν δε δοθούν νέες σημασίες σε παλιές λέξεις, να βρεθούν καινούριες φόρμουλες, καινούρια συνθήματα -τα οποία μάλιστα χρήσιμο είναι να μην έχουν ακριβή σημασία- ώστε να μπορούν να εφαρμοστούν με αλάνθαστη επιτυχία  στις πιο διαφορετικές εμπνεύσεις.

Αν έτσι συμβαίνουν ακόμα τα πράγματα, στην τρέχουσα επικαιρότητα, μπορούμε να πούμε ότι όσα λέγονται περί πατρίδας ελευθερίας δημοκρατίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και άλλα συναφή, δεν έχουν κανένα απολύτως αντικειμενικό νόημα, δεν είναι αξίες οι έννοιες καθ’ αυτές, όπως λένε κι οι φιλόσοφοι.

Anatomical Study (torso and arms) by Leonardo da Vinci, 1500

Άλλα λέμε κι άλλα καταλαβαίνουμε

Αυτό δε συνεπάγεται απαραιτήτως μια μηδενιστική στάση, είναι απλώς η νηφάλια διαπίστωση ότι οι άνθρωποι άλλα λέμε κι άλλα καταλαβαίνουμε. Τα υπόλοιπα είναι ηθικολογίες, και εννοούμε εδώ ότι όπ0ιος δικεδικεί το αποκλειστικό δικαίωμα να ερμηνεύει τα προηγούμενα, είναι υποχρεωμένος να μεταμφιέσει αυτή του την αξίωση ως υπερπροσωπικό και δήθεν πανανθρώπινο και ηθικό καθήκον που απορρέει από την τάξη του κόσμου. Μια περιδεής και φοβισμένη ύπαρξη μπορεί έτσι να ποριστεί ισχύ ανυπολόγιστη, μπορεί να κάνει τα ζωτικά της προβλήματα επιλύσιμα, να αποκτήσει με άλλα λόγια ταυτότητα και κοσμοεικόνα.

Οι άνθρωποι σε παρόμοιες διαδικασίες ανταλλάσσουν μάλλον ύβρεις και προπηλακισμούς παρά επιχειρήματα και απόψεις:

 Ο ρήτορας εκτοξεύει αμέσως μια κατηγορία εναντίον των σο­σιαλιστών, οι οποίοι τον διακόπτουν φωνάζοντας: «Κρετίνε! Λη­στή! Αχρείε!» κ.λπ., επίθετα στα οποία ο σύντροφος Χ απαντά με την έκθεση μιας θεωρίας, σύμφωνα με την οποία οι σοσιαλιστές είναι «ηλίθιοι» ή «απατεώνες».

Anatomical Study (shoulder) by Leonardo da Vinci, 1510-1511

Το δόγμα 

Ότι παρουσιάζεται ως δόγμα -ως κάτι που δεν επιδέχεται εμπειρικό έλεγχο- είναι πρακτικά πιο απρόσβλητο στις επιθέσεις του εχθρού:

Το δόγμα της κυριαρχίας των μαζών είναι, από φιλοσοφική άποψη, τόσο λίγο υπερασπίσιμο, όσο και τα θρη­σκευτικά δόγματα του Μεσαίωνα, αλλά έχει σήμερα την απόλυτη δύνα­μη. Είναι λοιπόν τόσο απρόσβλητο, όσο υπήρξαν στο παρελθόν οι θρη­σκευτικές μας ιδέες.

Έχουμε να κάνουμε εδώ ουσιαστικά με ταυτότητα μορφής και διαφορά περιεχομένου. Η διάκριση είναι θεμελιώδης και δύσκολο να γίνει κατανοητή, καθώς όλοι, ως υποκείμενα, είμαστε φορείς ενός Δέοντος το οποίο σαφώς θεωρούμε ως αληθινό και αντικειμενικό, εδώ δε μας ενδιαφέρει ποιο.

Το ύψιστο έγκλημα

Όποιος κατεβάζει το Θεό για να θεοποιήσει τον Άνθρωπο, ή έναν πολιτικό ηγέτη πράττει ομοίως από μεθοδολογική άποψη, απλώς δίνει άλλο περιεχόμενο στο δόγμα και ιεραρχεί διαφορετικά τις αξίες του. Σε όλες τις περιπτώσεις η αμφισβήτηση είναι το ύψιστο έγκλημα και περιτέχνως εξομοιώνεται με την αμφισβήτηση του ίδιου του νοήματος του κόσμου. Για τα προβλήματα στη σχέση του Θεού με το Λόγο μίλησε ευφυέστατα και ο πατέρας Αυγουστίνος: ο Θεός δεσμεύεται από τις επιταγές του Λόγου. 

Θα κλείσουμε το ήδη εκτενές σημείωμα με μια αναφορά του Λε Μπον στο δικαίωμα της (σχετικά)  καθολικής ψηφοφορίας. Αφού διαφαίνεται μια περιφρόνηση του Λε Μπον για τις μάζες, θα περίμενε κανείς ότι θα ήταν αντίθετος με την καθολική ψηφοφορία, ενδεχομένως μοναρχικός ή τέλος πάντως πολέμιος της μαζικοποίησης αυτού του δικαιώματος.

 Οι κλειστές κάστες

Παρά τα μειονεκτήματα της καθολικής ψηφοφορίας- την ανοιχτή εξαγορά των ψηφοφόρων, την αμάθεια κλπ-  ο τελευταίος θεωρεί ότι τα πράγματα πρέπει να μείνουν περίπου ως έχουν, προκειμένου να μην κυριαρχήσουν οι κλειστές κάστες. Γράφει σχετικά:

“Δε θα αντλήσω λοιπόν, από τα προηγούμενα, κανένα συμπέρασμα εναντίον της καθολικής ψήφου. Αν είχα να αποφασίσω για την τύχη της, θα τη διατηρούσα όπως είναι για λόγους πρακτικούς, που απορρέουν ακριβώς από τη μελέτη μας πάνω στην ψυχολογία των μαζών, και τους οποίους θα εκθέσω, αφού κατ’ αρχάς εκθέσω τα μειονεκτήματά της”.

Μια ψήφος περιορισμένη

Δεν δέχεται καν να περιοριστούν τα αποτελέσματα της ψήφου, να ψηφίζουν δηλαδή οι μάζες για λιγότερα θέματα ή για λιγότερο σημαντικά:

“Πρέπει να υποθέσουμε τώρα ότι μια ψήφος περιορισμένη -περιο­ρισμένη στις δυνατότητες αν θέλετε- θα καλυτέρευε την ψήφο των μα­ζών, δεν θα μπορούσα να το δεχτώ ούτε στιγμή, και αυτό για τους λό­γους, που επεσήμανα πιο πάνω, της διανοητικής κατωτερότητας όλων των ομάδων, όποια και αν μπορεί να είναι η σύνθεση τους.

Η μόρφωση και η επιστήμη

Ούτε η μόρφωση και η επιστήμη αποτελούν εγγύηση, συνεχίζει ο Λε Μπον, εφόσον η μάζα υποβιβάζει τις ικανότητες του μεμονωμένου ατόμου:

“Στη μάζα το επαναλαμβάνω, οι άνθρωποι εξομοιώνονται πάντα, και, πάνω σε γενικά ζητήματα η ψήφος σαράντα ακαδημαϊκών δεν είναι καλύτερη από αυ­τή σαράντα υδροφόρων. Δεν πιστεύω ότι οποιαδήποτε από τις ψήφους, για τις οποίες τόσο κατηγορούν την καθολική ψήφο, η παλινόρθωση της μοναρχίας, για παράδειγμα, θα διέφερε με ψηφοφόρους στρατολογημένους αποκλειστικά μεταξύ των επιστημόνων και των μορφωμένων.”

Και στη συνέχεια:

“Αν, λοιπόν, άνθρωποι παραφορτωμένοι με επιστήμη αποτελούσαν μόνοι τους το εκλογικό σώμα, οι ψήφοι τους δεν θα ήταν καλύτερες από τις σημερινές. Θα οδηγούνταν κυρίως από τα αισθήματα τους και το πνεύ­μα του κόμματος τους. Δεν θα είχαμε λιγότερο κανένα από τα σημερινά προβλήματα και σίγουρα θα είχαμε περισσότερο τη βαριά τυραννία των καστών”.

Θα συνεχίσουμε σε δεύτερη ευκαιρία.

Ακολουθεί το κείμενο του Λε Μπον:

Οι εκλογικές μάζες

Οι εκλογικές μάζες, δηλαδή οι ομάδες που καλούνται να εκλέξουν τους τιτλούχους κάποιων υπηρεσιών, είναι μάζες ετερογενείς-όμως, καθώς δεν δρουν παρά μόνο με ένα καθορισμένο τρόπο: επιλέγουν ανάμεσα σε διάφορους υποψηφίους, δεν μπορούμε να παρατηρήσουμε σε αυτές παρά κάποιους από τους χαρακτήρες που περιγράψαμε προηγουμένως. Αυτοί που εκδηλώνουν κυρίως είναι η ασθενής ικανότητα για συλλογισμό, η απουσία κριτικού πνεύματος, η οξυθυμία, η ευπιστία και η υπεραπλούστευση. Ανακαλύπτουμε επίσης στις αποφάσεις τους την επιρροή των καθοδηγητών και το ρόλο των παραγόντων που απαριθμήσαμε προηγουμένως: τη διαβεβαίωση, την επανάληψη, το κύρος και τη μετάδοση.

Ας διερευνήσουμε πώς τις παρασύρει κανείς. Με μεθόδους που πετυχαίνουν με τον καλύτερο τρόπο, θα συναχθεί καθαρά η ψυχολογία τους.

Η πρώτη από τις ιδιότητες που πρέπει να έχει ο υποψήφιος είναι το κύρος. Το προσωπικό κύρος δεν μπορεί να αντικατασταθεί παρά από αυτό της ισχύος. Το ταλέντα η ίδια η ευφυΐα, δεν είναι στοιχεία επιτυχίας.

Αυτή η ανάγκη του υποψηφίου να περιβάλλεται με κύρος, να μπορεί επομένως να επιβληθεί δίχως αμφισβήτηση, είναι κεφαλαιώδης. Αν οι ψηφοφόροι, που αποτελούνται κυρίως από εργάτες και χωρικούς, επιλέγουν τόσο σπάνια έναν από τους δικούς τους για να τους αντιπροσωπεύσει, είναι γιατί οι προσωπικότητες που βγαίνουν από τις τάξεις τους δεν έχουν γι’ αυτούς κανένα κύρος. Δεν διορίζουν ποτέ έναν όμοιό τους παρά για λόγους δευτερεύοντες, για να αντισταθούν για παράδειγμα σε ένα υψηλό πρόσωπο, σε ένα ισχυρό αφεντικό, υπό την εξάρτηση του οποίου βρίσκεται καθημερινά ο ψηφοφόρος, και του οποίου έχει έτσι την ψευδαίσθηση ότι γίνεται για λίγο ο κύριος.

Όμως το απόκτημα του κύρους δεν αρκεί για να εξασφαλίσει την επιτυχία στον υποψήφιο. Ο ψηφοφόρος χαίρεται πολύ να βλέπει να κο­λακεύουν τις λαχτάρες του και τις κενοδοξίες του ο υποψήφιος πρέπει να τον φορτώσει με υπερβολικές κολακείες, να μη διστάσει να του δώσει τις πιο απίστευτες υποσχέσεις. Μπροστά σε εργάτες δεν θα μπορούσε να στιγματίσει και να προσβάλει πολύ τα αφεντικά τους. Όσο για τον αντίθετο υποψήφιο, θα επιχειρήσει να τον συντρίψει κατοχυρώνοντας με τη διαβεβαίωση, την επανάληψη και τη μετάδοση ότι είναι ο τελευταίος των αγυρτών, και ότι κανένας δεν αγνοεί ότι έχει διαπράξει πολ­λά εγκλήματα Είναι ανώφελο, εννοείται, να ψάξει οποιοδήποτε πρό­σχημα απόδειξης. Αν ο αντίπαλος δεν γνωρίζει καλά την ψυχολογία των μαζών, θα προσπαθήσει να δικαιολογηθεί με επιχειρήματα, αντί να απαντήσει απλώς στις συκοφαντικές διαβεβαιώσεις με άλλες διαβε­βαιώσεις το ίδιο συκοφαντικές- και δεν θα έχει από εκείνη τη στιγμή κα­μιά πιθανότητα να επικρατήσει.

Το γραπτό πρόγραμμα του υποψηφίου δεν πρέπει να είναι πολύ κα­τηγορηματικό, γιατί οι αντίπαλοι του θα μπορούσαν να του το αντιτά­ξουν αργότερα- όμως το προφορικό του πρόγραμμα θα μπορούσε να εί­ναι υπερβολικά άμετρο. Μπορεί να υποσχεθεί άφοβα τις πιο σημαντικές μεταρρυθμίσεις. Για το παρόν αυτές οι υπερβολές έχουν πολύ καλά απο­τελέσματα, και για το μέλλον δεν δεσμεύουν σε τίποτα. Ο ψηφοφόρος δεν ενδιαφέρεται καθόλου πράγματι, στη συνέχεια, να μάθει αν ο εκλεγ­μένος ακολούθησε την ομολογία πίστης που επευφημήθηκε, και εξαι­τίας της οποίας, υποτίθεται, έλαβε χώρα η εκλογή.

Αναγνωρίζουμε εδώ όλους τους παράγοντες πειθούς που περιγρά­ψαμε πιο πάνω. Θα τους ξαναβρούμε ακόμα στην επίδραση των λέξεων και των τύπων, των οποίων δείξαμε ήδη την ισχυρή εξουσία Ο ρήτορας που ξέρει να τους χειρίζεται οδηγεί τις μάζες κατά βούληση. Τέτοιες εκ­φράσεις όπως: το αισχρό κεφάλαιο, οι άθλιοι εκμεταλλευτές, ο αξιο­θαύμαστος εργάτης, η κοινωνικοποίηση των αγαθών κ.λπ., προκαλούν πάντα το ίδιο αποτέλεσμα, αν και ήδη είναι λίγο φθαρμένες. Όμως ο υποψήφιος που μπορεί να ανακαλύψει μα καινούργια φόρμουλα, στερημέ­νη μάλιστα ακριβούς σημασίας, και κατά συνέπεια εφαρμόσιμη στις πιο διαφορετικές εμπνεύσεις, έχει μια αλάνθαστη επιτυχία. Η αιμοσταγής ισπανική επανάσταση του 1873 πραγματοποιήθηκε με μια από εκείνες τις μαγικές λέξεις με το πολύπλοκο νόημα, που καθένας μπορεί να ερ­μηνεύσει σύμφωνα με την ελπίδα του. Ένας σύγχρονος συγγραφέας διη­γήθηκε τη γένεσή της με λόγια που αξίζει να αναφερθούν.

Οι ριζοσπάστες είχαν ανακαλύψει ότι μια ενωτική δημοκρατία εί­ναι μια μεταμφιεσμένη μοναρχία, και, για να τους ευχαριστήσει, η Βουλή είχε διακηρύξει με μια φωνή την ομοσπονδιακή δημο­κρατία χωρίς κανείς από τους ψηφοφόρους να μπορέσει να πει τι ήταν αυτό που ψηφίστηκε. Όμως αυτή η συνταγή τούς γοήτευε όλους, ήταν ένα ντελίριο, μια μέθη. Μόλις είχαν εγκαινιάσει πά­νω στη γη το βασίλειο της αρετής και της ευτυχίας. Ένας δημο­κρατικός, στον οποίο ο αντίπαλος του αρνιόταν τον τίτλο του ομοσπονδιακού, προσβαλλόταν σαν από μια θανάσιμη προ­σβολή. Προχωρούσε στους δρόμους και μονολογούσε: Saludy republicafederair. έπειτα, άρχιζε να  ψάλλει ύμνους στην Αγία Ανυποταξία και στην αυτονομία του στρατιώτη.

Τι ήταν αυτή η «ομοσπονδιακή δημοκρατία»; Άλλοι εννοούσαν με αυτό χειραφέτηση των επαρχιών, θεσμούς παρόμοιους με αυτούς των Ηνωμένων Πολιτειών ή τη διοικητική αποσυγκέντρωση· άλλοι απέ­βλεπαν στον εκμηδενισμό κάθε αρχής, στην επικείμενη έναρξη της μεγάλης κοινωνικής εκκαθάρισης. Οι σοσιαλιστές της Μπαρτσελόνα και της Ανδαλουσίας διεκήρυτταν την απόλυτη κυ­ριαρχία των δήμων, αξίωναν να δώσουν στην Ισπανία δέκα χι­λιάδες ανεξάρτητους δήμους, που να μη δέχονται άλλους νόμους εκτός από τους δικούς τους, καταργώντας ταυτόχρονα και το στρατό και τη χωροφυλακή. Είδαν σε λίγο μέσα στις επαρ­χίες της Μεσημβρίας την επανάσταση να εξαπλώνεται από πό­λη σε πόλη, από χωριό σε χωριό. Από τη στιγμή που ένας δή­μος είχε κάνει το pronunciamiento του, η πρώτη του φροντίδα ήταν να καταστρέψει τον τηλέγραφο και τους σιδηροδρόμους για να κόψει όλες τις επικοινωνίες του με τους γείτονες του και με τη Μαδρίτη. Δεν υπήρχε άθλια κώμη που να μην αξίωνε να είναι ανεξάρτητη. Το ομοσπονδιακό σύστημα είχε επιτρέψει ένα καντοναλισμό βίαιο, στασιαστικό και καταστροφικό, και παντού γιορτάζονταν αιμοσταγή κρόνια.

Όσο για την επίδραση που οι συλλογισμοί θα μπορούσαν να ασκή­σουν στο πνεύμα των ψηφοφόρων, θα έπρεπε να μην είχαμε διαβάσει ποτέ τα πρακτικά ενός εκλογικού συνεδρίου για να μην είμαστε κατη­γορηματικοί σε αυτό το θέμα. Εκεί ανταλλάσσουν διαβεβαιώσεις, ύβρεις, ενίοτε βίαια κτυπήματα, ποτέ λόγους. Αν επιβάλλεται ησυχία μια στιγμή, είναι που ένας παριστάμενος με δύσκολο χαρακτήρα αναγγέλλει ότι πρό­κειται να θέσει στον υποψήφιο ένα από αυτά τα ενοχλητικά ερωτήματα που διασκεδάζουν πάντα το ακροατήριο. Όμως η ικανοποίηση των αντι­πολιτευομένων δεν διαρκεί πολύ, γιατί, η φωνή αυτού που μίλησε τε­λευταίος, σε λίγο καλύπτεται από τα ουρλιαχτά των αντιπάλων. Μπο­ρούμε να θεωρήσουμε ως τύπο των δημοσίων συνεδρίων τα ακόλουθα πρακτικά, επιλεγμένα μεταξύ κάποιων άλλων παρόμοιων, και τα οποία δανείζομαι από τις καθημερινές εφημερίδες:

Όταν ένας διοργανωτής κάλεσε τους παριστάμενους να διορί­σουν έναν πρόεδρο, η ταραχή ξέσπασε. Οι αναρχιστές πηδούν πάνω στη σκηνή για να αρπάξουν το γραφείο με έφοδο. Οι σο­σιαλιστές το υπερασπίζονται δραστικά’ σκοντάφτουν, χαρα­κτηρίζονται αμοιβαία κατάσκοποι, πουλημένοι κ.λπ., ένας πολί­της υποχωρεί με ένα μάτι μωλωπισμένο.

Τελικά, το γραφείο εγκαθίσταται κουτσά-στραβά εν μέσω της ταραχής, και το βήμα μένα στο σύντροφο Χ.

Ο ρήτορας εκτοξεύει αμέσως μια κατηγορία εναντίον των σο­σιαλιστών, οι οποίοι τον διακόπτουν φωνάζοντας: «Κρετίνε! Λη­στή! Αχρείε!» κ.λπ., επίθετα στα οποία ο σύντροφος Χ απαντά με την έκθεση μιας θεωρίας, σύμφωνα με την οποία οι σοσιαλιστές είναι «ηλίθιοι» ή «απατεώνες».

… Το γερμανικό κόμμα είχε οργανώσει χθες βράδυ στο εμπορικό επιμελητήριο, στην οδό Faubourg-du-Temple, μια μεγάλη συγκέντρωση, προπαρασκευαστική της γιορτής των Εργατών της πρώτης ΜαΤου. Το σύνθημα ήταν. «Γαλήνη και ηρεμία».

Ο σύντροφος G χαρακτηρίζει τους σοσιαλιστές «κρετίνους» και «απατεώνες».

Με αυτά τα λόγια, ρήτορες και ακροατές βρίζονται και έρχονται στα χέρια· οι καρέκλες, τα έδρανα τα τραπέζια, ανεβαίνουν στη σκηνή κ.λπ.

Ας μη φανταστούμε ότι αυτό το είδος συζήτησης προσιδιάζει σε μια ορισμένη τάξη ψηφοφόρων, και είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής τους κατάστασης. Σε κάθε ανώνυμη συνάθροιση, που απαρτίζεται αποκλειστικά από μορφωμένους, η συζήτηση παίρνει εύκολα τις ίδιες μορφές. Έχω δείξει ότι οι άνθρωποι στη μάζα τείνουν προς τη διανοητική εξίσωση, και, την κάθε στιγμή, ξαναβρίσκουμε την απόδειξη γι’ αυτό. Να, για πα­ράδειγμα, ένα απόσπασμα από τα πρακτικά ενός συνεδρίου στελεχωμέ­νου αποκλειστικά από φοιτητές:

Η ταραχή όλο και μεγάλωνε, όσο προχωρούσε το βράδυ^- δεν πιστεύω ότι, έστω και ένας ρήτορας, μπόρεσε να πει δύο φρά­σεις δίχως να τον διακόψουν. Την κάθε στιγμή οι κραυγές ξε­κινούσαν από το ένα σημείο ή από το άλλο, ή από όλα τα σημεία ταυτόχρονα επευφημούσαν, σφύριζαν οι βίαιες συζητήσεις άρ­χιζαν ανάμεσα σε διάφορους ακροατές· κράδαιναν τα μπα­στούνια απειλητικά- χτυπούσαν το πάτωμα ρυθμικά· τις κραυ­γών ακολουθούσαν αυτοί που διέκοπταν: «Έξω! Κάτω από το βήμα!»

Ο M.C. επιδαψιλεύει στο σύλλογο τα επίθετα του μυσαρού και χαύνου, του τερατώδους, του άθλιου, του αργυρώνητου και εκ­δικητικού, και διακηρύττει ότι θέλει να τον καταστρέψει κλπ.

Αναρωτιέται κανείς πώς, μέσα σε παρόμοιες συνθήκες, μπορεί να δια­μορφωθεί η άποψη του ψηφοφόρου; Αλλά, αν θέταμε ένα παρόμοιο ερώ­τημα, θα σήμαινε ότι αυταπατόμαστε αλλόκοτα σχετικά με το βαθμό ελευθερίας που απολαμβάνει μια ομάδα. Οι μάζες έχουν απόψεις που τους έχουν επιβληθεί, ποτέ ιδέες δικαιολογημένες. Αυτές οι απόψεις και οι ψή­φοι των ψηφοφόρων παραμένουν στα χέρια των εκλογικών επιτροπών, των οποίων οι καθοδηγητές είναι τις περισσότερες φορές κάποιοι έμπο­ροι κρασιού, με μεγάλη επιρροή πάνω στους εργάτες, στους οποίους δίνουν πίστωση. «Ξέρετε τι είναι μια εκλογική επιτροπή;», γράφει ένας από τους πιο γενναίους υπερασπιστές της δημοκρατίας, ο Μ. Scherer. «Πολύ απλά, το κλειδί των θεσμών μας, το πρωτεύον εξάρτημα της πολιτικής μηχανής. Η Γαλλία σήμερα κυβερνιέται από τις επιτροπές».

Επίσης, δεν είναι πολύ δύσκολο να επιδράσει σε αυτές, αν ο υποψή­φιος είναι αποδεκτός και διαθέτει αρκετά χρήματα. Σύμφωνα με τις ομο­λογίες των δωρητών, τρία εκατομμύρια άρκεσαν για να κερδίσουν τις πολλαπλές εκλογές του στρατηγού Boulanger.

Αυτή είναι η ψυχολογία των εκλογικών μαζών. Είναι ταυτόσημη με αυτή των άλλων μαζών. Ούτε καλύτερη ούτε χειρότερη.

Δε θα αντλήσω λοιπόν, από τα προηγούμενα, κανένα συμπέρασμα εναντίον της καθολικής ψήφου. Αν είχα να αποφασίσω για την τύχη της, θα τη διατηρούσα όπως είναι για λόγους πρακτικούς, που απορρέουν ακριβώς από τη μελέτη μας πάνω στην ψυχολογία των μαζών, και τους οποίους θα εκθέσω, αφού κατ’ αρχάς εκθέσω τα μειονεκτήματά της.

Τα μειονεκτήματα της καθολικής ψήφου είναι σαφώς πολύ ορατά για να παραγνωρίζονται. Δεν θα μπορούσε κάποιος να αμφισβητήσει ότι οι πολιτισμοί υπήρξαν το έργο μιας μικρής μειοψηφίας ανώτερων πνευμάτων, που συνιστούσαν την κορυφή μας πυραμίδας, της οποίας τα επίπεδα, τα οποία πλαταίνουν όσο λιγοστεύει η πνευματική αξία, αντι­προσωπεύουν τα βαθιά στρώματα ενός έθνους. Το μεγαλείο ενός πολι­τισμού δεν μπορεί βεβαίως να εξαρτάται από την ψήφο στοιχείων κα­τώτερων, που αντιπροσωπεύουν απλώς την πλειοψηφία. Δίχως αμφιβολία, επίσης,  οι ψήφοι των μαζών είναι συχνά πολύ επικίνδυνες. Ήδη μας έχουν στοιχίσει πολλές εισβολές· και, με την επικράτηση του Σοσιαλισμού, τα ονειροπολήματα της λαϊκής κυριαρχίας θα μας στοιχί­σουν σίγουρα πολύ πιο ακριβά ακόμα.

[1][ Οι επιτροπές, όποια και αν είναι τα ονόματά τους: Λέσχες, συνδικάτα κλπ., απο­τελούν έναν από τους φοβερούς κινδύνους της δύναμης των μαζών. Αντιπροσωπεύουν, πράγματι, την πιο απρόσωπη μορφή, και, κατά συνέπεια, την πιο κα­ταπιεστική της τυραννίας. Οι καθοδηγητές που διευθύνουν τις επιτροπές, καθώς θεωρούνται ότι μιλούν και πράττουν στο όνομα μιας ομάδας, είναι απαλλαγμένοι από κάθε ευθύνη και όλα μπορούν να επιτρέπονται. Ο πιο θηριώδης τύραννος ποτέ δεν τόλμησε να σκεφτεί τις προγραφές που διέταξαν οι επαναστατικές επι­τροπές. Είχαν αποδεκατίσει και διαιρέσει συστηματικά την Εθνοσυνέλευση. Ο Ροβεσπιέρος υπήρξε απόλυτος κύριος, στο βαθμό που μπόρεσε να μιλήσει εξ ονόματός τους. Η μέρα που ο φοβερός δικτάτορας αποχώρησε από αυτές για ζη­τήματα εγωισμού, σήμανε την ώρα της καταστροφής του. Η βασιλεία των μαζών είναι η βασιλεία των επιτροπών, επομένως των καθοδηγητών. Δεν θα μπορού­σαμε να φανταστούμε πιο σκληρό δεσποτισμό].

Όμως αυτές οι αντιρρήσεις, θεωρητικά άριστες, χάνουν πρακτικά όλη τη δύναμή τους, αν θυμηθούμε την ακατανίκητη δύναμη των ιδεών που μεταμορφώθηκαν σε δόγματα.  Το δόγμα της κυριαρχίας των μαζών είναι, από φιλοσοφική άποψη, τόσο λίγο υπερασπίσιμο, όσο και τα θρη­σκευτικά δόγματα του Μεσαίωνα, αλλά έχει σήμερα την απόλυτη δύνα­μη. Είναι λοιπόν τόσο απρόσβλητο, όσο υπήρξαν στο παρελθόν οι θρη­σκευτικές μας ιδέες.

Υποθέστε ότι ένας ελεύθερος σύγχρονος στοχαστής μεταφέρεται με μια μαγική δύναμη μέσα στον Μεσαίωνα Πιστεύετε ότι, απέναντι στην κυριαρχική δύναμη των θρησκευτικών ιδεών που βασί­λευαν τότε, θα επιχειρούσε να τις πολεμήσει; Αν έπεφτε στα χέρια ενός δικαστή που θα ήθελε να τον κάψει, με την κατηγορία ότι έχει συνάψει μια συμφωνία με τον Διάβολο, ή ότι συχνάζει στη νυχτερινή σύναξη των μάγων, θα σκεφτόταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη του Διαβόλου και της σύναξης των μάγων; Δεν αμφισβητούμε πια περισσότερο τις πεποι­θήσεις των μαζών απ’ ό,τι τους κυκλώνες. Το δόγμα της καθολικής ψή­φου διαθέτει σήμερα τη δύναμη που είχαν άλλοτε τα χριστιανικά δόγ­ματα. Ρήτορες και συγγραφείς μιλούν γι’ αυτό με ένα σεβασμό και με κολακείες που δεν γνώρισε ο Λουδοβίκος ΙΔ‘. Πρέπει, λοιπόν, να φερ­θούμε σε σχέση με αυτό, όπως φερόμαστε σε σχέση με όλα τα θρη­σκευτικά δόγματα Μόνο ο χρόνος επιδρά πάνω τους.

Artist Théodore Chassériau (1819–1856) .

Αν προσπαθούσατε να κλονίσετε αυτό το δόγμα, θα ήταν τόσο πε­ρισσότερο ανώφελο, όσο αυτό έχει προφανείς Λόγους υπέρ του: «Στην εποχή της ισότητας», λέει ορθά ο Tocqueville, «οι άνθρωποι δεν έχουν καμιά εμπιστοσύνη ο ένας στον άλλο εξαιτίας της ομοιότητάς τους· όμως, η ίδια αυτή ομοιότητα, τους δίνει μια εμπιστοσύνη σχεδόν απε­ριόριστη στην κρίση του κοινού γιατί δεν τους φαίνεται πιθανό, μια που έχουν όλοι παρόμοια φώτα, η αλήθεια να μη βρίσκεται στην πλευρά της πλειοψηφίας».

Πρέπει να υποθέσουμε τώρα ότι μια ψήφος περιορισμένη -περιο­ρισμένη στις δυνατότητες αν θέλετε- θα καλυτέρευε την ψήφο των μα­ζών, δεν θα μπορούσα να το δεχτώ ούτε στιγμή, και αυτό για τους λό­γους, που επεσήμανα πιο πάνω, της διανοητικής κατωτερότητας όλων των ομάδων, όποια και αν μπορεί να είναι η σύνθεση τους.

Στη μάζα το επαναλαμβάνω, οι άνθρωποι εξομοιώνονται πάντα, και, πάνω σε γενικά ζητήματα η ψήφος σαράντα ακαδημαϊκών δεν είναι καλύτερη από αυ­τή σαράντα υδροφόρων. Δεν πιστεύω ότι οποιαδήποτε από τις ψήφους, για τις οποίες τόσο κατηγορούν την καθολική ψήφο, η παλινόρθωση της μοναρχίας, για παράδειγμα, θα διέφερε με ψηφοφόρους στρατολογημένους αποκλειστικά μεταξύ των επιστημόνων και των μορφωμένων.

Το γεγονός, για ένα άτομο, να ξέρει ελληνικά ή μαθηματικά, να είναι αρ­χιτέκτονας, κτηνίατρος, γιατρός ή δικηγόρος, δεν το προικίζει, πάνω στα συναισθηματικά ζητήματα, με ιδιαίτερη διαύγεια. Όλοι οι οικονομολόγοι μας είναι άνθρωποι πεπαιδευμένοι, καθηγητές και ακαδημαϊκοί ως επί το πλείστον.

Υπάρχει έστω και ένα γενικό ζήτημα, το προστατευτικό σύστημα για παράδειγμα που να τους βρήκε σύμφωνους; Μπροστά σε κοι­νωνικά προβλήματα, γεμάτα από πολλαπλά άγνωστα σημεία και κυ­ριαρχούμενα από τη μυστική λογική ή τη συναισθηματική λογική, όλες οι αμάθειες εξομοιώνονται.

Αν, λοιπόν, άνθρωποι παραφορτωμένοι με επιστήμη αποτελούσαν μόνοι τους το εκλογικό σώμα, οι ψήφοι τους δεν θα ήταν καλύτερες από τις σημερινές. Θα οδηγούνταν κυρίως από τα αισθήματα τους και το πνεύ­μα του κόμματος τους. Δεν θα είχαμε λιγότερο κανένα από τα σημερινά προβλήματα και σίγουρα θα είχαμε περισσότερο τη βαριά τυραννία των καστών.

Περιορισμένη ή γενική, είτε έχει ενσκήψει σε μια χώρα δημοκρατι­κή είτε σε μια χώρα μοναρχική, εφαρμοσμένη στη Γαλλία, στο Βέλγιο, στην Ελλάδα στην Πορτογαλία ή στην Ισπανία η ψήφος των μαζών εί­ναι παντού όμοια, και εκφράζει συχνά τις επιθυμίες και τις ασυνείδητες ανάγκες της φυλής. Ο μέσος όρος των εκλεγμένων αντιπροσωπεύει για κάθε έθνος τη μέση ψυχή της φυλής του. Από τη μια γενιά στην άλλη, την ξαναβρίσκουμε σχεδόν ταυτόσημη.

Κι έτσι, μια φορά ακόμα, ξαναπέφτουμε πάνω σε αυτή τη θεμελιώδη ιδέα της φυλής, που ήδη τη συναντήσαμε τόσο συχνά, και πάνω σε αυ­τή την άλλη, που παράγεται από την πρώτη, ότι θεσμοί και κυβερνήσεις παίζουν ένα πολύ μικρό ρόλο μέσα στη ζωή των λαών. Αυτοί οι τελευ­ταίοι οδηγούνται κυρίως από την ψυχή της φυλής τους, δηλαδή από τα προγονικά κατάλοιπα των οποίων αυτή η ψυχή είναι η σύνοψη. Η φυλή και α επιπλοκές των καθημερινών αναγκών, αυτοί είναι οι μυστηριώδεις κύριοι που ορίζουν τις τύχες μας.

Οι φωτογραφίες είναι από εδώ: http://www.backtoclassics.com/gallery/leonardodavinci/anatomicalstudytorsoandarms/